FAKE NEWS

IN VLAANDEREN


“Jij bent fake news!” Sinds de Amerikaanse president Donald Trump dat naar een journalist van CNN riep, ging die uitspraak de wereld rond. Maar wat is fake news eigenlijk? En beïnvloedt het ook de Vlaamse media en politiek? VRT-journalist Tim Verheyden legt uit hoe het werkt: “Op den duur weten mensen niet meer wie ze kunnen geloven.”

“Donald Trump heeft de term ‘fake news’ gelanceerd bij de presidentsverkiezingen in 2016”, legt Tim Verheyden uit. “Maar ik had de maanden voordien al door dat er een en ander niet klopte. Zo bezocht ik onder andere in Macedonië fabrieken waar bewust fake news werd verspreid via nepprofielen op sociale media om Trump aan de verkiezingsoverwinning te helpen. Dat zorgde bij mij voor een kantelpunt. Vanaf dan ben ik me in dat onderwerp beginnen te verdiepen.”

"We horen de term vaak, maar wat is fake news eigenlijk? “Fake news is een containerbegrip geworden. Op zich is het een moedwillig verzonnen nieuwsbericht om mensen in de war te brengen, maar het wordt vaak in één adem genoemd met gemanipuleerde video’s of complottheorieën. Al die dingen samen zijn vaak onderdeel van politieke propaganda. Tijdens de coronacrisis heeft fake news ook bij ons voet aan de grond gekregen. Er deed heel wat foute medische informatie razendsnel de ronde. Mensen moesten warm water met citroen drinken tegen corona. Of nog erger: bleekwater. Daarna kwamen de complottheorieën. Het was de fout van Bill Gates. Of van de Chinezen. Of het kwam door de uitrol van 5G. Ook in Vlaanderen werden we plots geconfronteerd met enorm veel verkeerde informatie. Als mensen effectief bleekwater gaan drinken omdat dat gesuggereerd wordt, dan wordt het ook gevaarlijk.”

Het lijkt me niet evident om daar als journalist goed mee om te gaan? “Als journalist kan je onmogelijk in alles gespecialiseerd zijn. Dus fake news maakt het voor ons wel moeilijker om te werken. Wij bellen dan experten om uit te vissen wat waar is en wat niet klopt. Maar wij bereiken niet iedereen, waardoor fake news zich kan blijven verspreiden. Want zo’n foute berichten circuleren vooral via sociale media. We zitten ook in een situatie waarin mensen minder vertrouwen hebben in de media dan voordien. En tegelijkertijd wordt er door een deel van de bevolking wel naar de media gekeken om die desinformatie aan te pakken.”

Jij bent meer dan de gemiddelde journalist bezig met fake news. Is het voor jou iets makkelijker om het te herkennen? “Soms zijn video’s zo goed gemaakt dat ook ik begin te twijfelen. Bij het fake news over corona zat er altijd wel een bepaalde waarheid in, maar dan wel gemixt met onwaarheden en meningen die op foute onderzoeken waren gebaseerd. Dus het is niet evident om dan te zeggen of zo’n bericht waar is of niet.”

Zondigen journalisten zelf niet door dingen heel snel online te gooien, zonder informatie goed te controleren? “De meeste journalisten zijn te goeder trouw en werken met respect voor waarheid en nuance, maar soms worden er fouten gemaakt. Journalisten moeten daarop aangesproken worden. De nieuwscyclus gaat zo snel, maar het kan geen kwaad om te zeggen: in plaats van de eerste te zijn, zullen we de meest correcte zijn. Journalisten willen graag die primeur. Daar is niets mis mee, maar mensen zijn vaak niet bezig met wie de primeur heeft. Bovendien zijn de andere nieuwsmedia niet zozeer onze concurrenten, wel de sociale media. Wij kunnen het verschil maken door goede onderzoeksjournalistiek te brengen, maar daarvoor moet je middelen en mensen vrijmaken.”

“Als journalist kan je onmogelijk in alles gespecialiseerd zijn. Fake news maakt het voor ons moeilijker om te werken.”

VRT-journalist Tim Verheyden

“De meeste journalisten zijn te goeder trouw en werken met respect voor waarheid en nuance, maar soms worden er fouten gemaakt.”

VRT-journalist Tim Verheyden

De term fake news op zich is nieuw, maar vroeger brachten regeringen hele propagandamachines in stelling om hun bevolking te doen geloven wat zij wilden. Zijn we er nu erger aan toe? "Propaganda gaat al heel lang mee. Door de technologie verspreidt het zich nu veel sneller dan vroeger. Kijk maar hoe de Russen zich gemengd hebben in de Amerikaanse presidentsverkiezingen om Trump aan de macht te krijgen. Nu heb je wel meer kanalen om de juiste informatie te vinden, dus qua toegang tot nieuwsbronnen zijn we er beter aan toe. Maar waar we slechter aan toe zijn, is dat mensen op den duur niet meer weten wie ze nu moeten geloven. Ook legitieme kanalen worden vanuit politieke hoek soms onderuitgehaald om de geloofwaardigheid in vraag te stellen. We mogen niet in een sfeer terechtkomen waarin we niemand meer durven te geloven. Maar als we iets lezen op sociale media, moeten we toch die kritische reflex blijven hebben. Kan dit wel? Is dit waar? Waar komt dit nieuws vandaan?"

Twitter greep al in bij de tweets van Donald Trump, Facebook deed lange tijd niets. "Twitter vermeldt bij de tweets van Donald Trump wanneer de informatie fout is. Ze proberen de samenzweringstheorieën aan te pakken. Facebook pakt de foute informatie over corona wel aan, maar politieke advertenties willen ze niet checken. Dus daarin mogen politici liegen. Ze kregen daarvoor veel kritiek. In augustus hebben ze dan toch voor de eerste keer een bericht van Trump verwijderd. Hij beweerde namelijk dat bepaalde mensen immuun waren voor corona. Officieel klonk het dat hij verkeerde informatie verspreidde over corona. Trump test graag hoe ver hij kan gaan op Facebook. Het is een politiek spel en ik vermoed dat Facebook toch de druk voelde om iets te doen. Het was nochtans de missie van Facebook om de wereld met elkaar te verbinden zodat conflicten zouden verdwijnen. Maar ze bereiken het tegenovergestelde effect. Hun businessmodel is natuurlijk gebaseerd op emotionele content waarop mensen reageren. Hoe meer mensen op hun platform blijven hangen, des te meer mensen de advertenties zien en hoe meer geld ze eraan verdienen.”

Er is natuurlijk wel de vrijheid van meningsuiting. "Op Facebook mag je iedereen uitschelden. Dat valt inderdaad onder die vrijheid. Pas als je mensen bedreigt, oproept tot geweld of haat, zal Facebook of het gerecht ingrijpen. Sociale media zijn wat we er zelf van maken en ik heb het gevoel dat dat soort content de overhand aan het nemen is. Al hebben sociale media ook hun kracht getoond bij de start van corona, waar ik een soort van solidariteitsgolf zag met veel initiatieven om mensen te helpen. Dat is natuurlijk heel mooi.”